P1275100

Niets dat meer fascineert dan het weer. Extreem klimaat. Barre levensomstandigheden. Vreemde sterren aan de hemel. Onheilspellende ziektes. Pest, ratten. Dood. Hoe vergaat het onze Westhoekmensen, binnen die context, eigenlijk in de middeleeuwen? Hoe beleven de mensen het klimaat? Een handschrift uit het nabijgelegen Kortrijk brengt inzicht. Jacques Goethals schrijft in het begin van de 19de eeuw zijn 'Chronologische Aenteekeningen, raekende 't Gonne tot Cortryk ende omstreeks voorgevallen'. We gaan in zijn boek even koekeloeren hoe het ontzettend harde leven van de West-Vlaamse landlieden er uitziet pakweg 1000 jaar geleden.

 

het dinct mi wezen schande,

dat die liede vanden Lande

anders a yeesten vele weten,

ende si des hebben vergheten,

wannen b si selve syn gheboren,

ende wie si waren hier te voren

die 'tLand wonnen ende erve,

daer si of nutten die c bederve:

dat wil ic hem hier doen weten

wie die Landen hadden beseten

hier te voren in oude tiden,

ende dir cortelike d over liden

 

 

Ten tyde van de Romeynen: Dit land was alsdan met digte bosschagien ende moerassen overdekt, tusschen welke eenige vrugtbaere velden en weyden verdeelt waeren. De Inwoonders waeren nog niet in Steden verzaemeld; maar woonden in afgezonderde woonsten of kleyne gehugten; zy hadden ook geen andere sterkten als hunne bosschen ende moeraschen; die zy met digte haegen beslooten. Wie het christen geloof eerst in onze landstreek gebragt heeft, is ook onbekend. Men kan nogtans niet twyffelen, of ten tyde der eerste roomsche Keyzers, zyn tusschen de roomsche legerbenden verscheyde christenen geweest, die hunnen godsdienst aen onze voorouders kenbaer gemaekt hebben. Voorts is men verzekerd, dat er ten jaere 358, bisdommen reeds in Belgis in wezen waeren, mits den H. Hilarius van Poitiers zynen boek, raekende de synoden, aen deze bisschoppen toegezonden heeft.

 

Anno 289. Men vind aengeteekend, dat'er dit jaer zoo eenen langduerigen en harden vorst gevoelt is, dat de land-vrugten tot geenen rypdom konden geraeken. 290 is daer-en-tegen zeer vrugtbaer geweest.

 

Ontrent 495 à 500. Naer dat Chararicus, koning der Morinen, en Ragnacarius, koning van Cameryk, door Clovis verraederlyk gevangen ende gedood waeren, hebben hunne onderzaeten zig by een pligtig verbond met de Franken vereenigd, waer door ons land ten vollen deel gemaekt heeft van het Fransche ryk.

 

Ten tyde van Clovis is het gebruyk der zyde-wormen uyt Indiën alhier overgebragt. Ten zelven tijde is het schryf-papier, oorspronkelijk uyt Egypten, alwaer dit voor den tyd van Alexander den Grooten reeds bekend was, een stoffe van grooten koophandel in Vrankryk begonst te worden.

 

Anno 553. Dit jaer wierd'er byna geenen winter gevoeld; dog daer volgde eenen grooten hongersnood op, den welken men zekerlyk zal toegeschreven hebben aen eene steert-sterre, die ten dien tyde alhier gezien werd, te meer om dat den volgenden winter zoo hard was, dat de vogelen ter aerde dood vielen. Deze strenge koude bragt nogtans dit voordeel mede, dat de sterfte ofte peste, die uyt het voorig gebrek gerezen was, daer door gedempt is geweest; en tot meerder vreugd der menschen, was den volgenden zomer buyten-gemeen vrugtbaer.

 

Anno 566. De jaer-getyden scheenen gansch veranderd te wezen, mits dan den winter warm en den zomer koud en schrael was, waer door de veld-vrugten bedierven, en grooten hongersnood daer uyt voordskwam.

 

Anno 582. Is'er zoodaenig eene aenhoudende droogte geweest; dat men aengeteekend vind, geenen regen gevallen te zyn van de maend january af tot die van september toe. Den herfst van 584 was ongemeen zeldzaem, mids dat men na vele regens, in den na-zomer gevallen, wederom heeft zien bloeysels op de boomen verschynen. In het jaer 588 heeft men andermael bemerkt, dat, naer de graenen op het veld door de geduerige regens verrot waere, in de maend november zoo een warm weder gevoeld wierd, dat de boomen op nieuws in bloemen kwaemen; dog niet tegenstaende het verlies van 't meerder deel der graenen, is men van geenen hongersnood overvallen geweest.

 

Anno 600. Zedert de verwoestingen dezer landen door de Barbaren, waeren die hier ontrent nog weynig bevolkt gebleven, wezende voor 't meerder deel met bosschen en morasschen overdekt. In 602 is den winter zoo streng, dat men de zee zeer verre met ys overdekt zag, hy wierd gevolgd door hongersnood en peste.

 

Anno 660. Den dieren tyd was zoo groot, dat zeer vele menschen door den honger stierven. In de maend van maerte 664, eenen ongemeenen regenboog in de logt verschynende, baerde veel vreeze onder 't volk, die dit aennam voor een voorteken van 't eynde der weireld, te meer, om dat'er in augusty en de twee volgende maenden eene groote steert-sterre zig in 't oosten vertoonde, van den middernagt tot den zonnen opgang, 't gonne gevolgd wierd door eene swaere pestilentieele ziekte.

 

Anno 676. Door een langduerige en groote droogte was het dit, en de twee volgende jaeren eenen zeer dieren tyd, en bitteren hongers nood. In october van het jaer 717 waeren de landen zeer hoog met sneeuw bedekt, waer op eenen schielyken dooy volgde, die door de overstroomingen zeer veel schaede veroorzaekte, waer naer het sterk begonst te vriezen.

 

Anno 763. Eenen harden vorst heerschte van 't begin van october tot in de maend february, dus vier volle maenden lang, zoo dat de rivieren met zeer dik ys bezet waeren. Naer den dooy volgde zoo eene ongemeene droogte, dat het meerendeel der beken en waterbronnen uytdroogden.

 

Anno 809. Dit jaer wierden dry maen-eclipsen op 5 february, 1 july, en 25 december en ontrent den middag op den 16 july, een centrale ring eclips aen de zonne gezien. Ook zoude men gedurende agt dagen een zwarte vlek in de zonne door de plaetsing van de planeet Mercurius tusschen d'aerde en de zonne bemerkt hebben, waer door het volk altyd tot ligt geloovigheyd genegen, buyten deze natuerlyke hemelteekens anders nog wonderlyker geloofde te hebben gezien, zoo als een kruys in de maene, vegtende legers by nagt tusschen de wolken etc., maer geene der gevreesde ongelukken vielen voor, zelfs alles was dan zeer voorspoedig.

 

Anno 810. Dit jaer heeft eene vreeselyke koeypest door geheel ons land gewoed; en uyt vier eclipsen te weten twee aen de zonne op 5 july, en 30 november en twee aen de maene op 20 juny en 14 december, vreesde het volk 't welk van de natuerlyke oorzaek dezer hemelteekens nog onkundig was; dat'er nog meerdere rampen zouden gevolgd hebben.

 

Anno 820. Dit jaer was zeer vogtig en ongezond door de geduerige regens, de welke de aerd-vrugten gansch bedierven, en de velden in den herfst door d' overstroomende beken en rivieren onbruykbaer zynde tot het zaeyen, is 't zelve tot de volgende lente moeten uytgesteld worden, waer uyt eene groote dierte, veel ziekten en sterfte onder de menschen en vee ontstaen is.

 

Een erger kwaed heeft dan ook zyn aenvang genomen, want de Noortmannen zyn met derthien roofschepen op de Vlaemsche kusten geland. De schaede die zy voor dit mael gedaen hebben, was gering, alzoo zy maer weynige boerenhutten konden in brand steken en eenig vee weg-nemen, mits zy haest door de daer ontrent wezende krygsbezettingen genoodzaekt wierden de vlugt na hunne schepen te nemenen weder in zee te steken, maer misschien de vruchtbaerheyd van ons land genoegzaem bespied hebbende, heeft die in hunne natien den lust verwekt om met meerder magt in 't zelve weder te keeren.

 

Anno 821. Dit jaer is bekend door eenen fellen winter, wanneer 'tzoo fel heeft gevrozen dat den Rhyn, de Schelde en andere breede rivieren geduerende dertig dagen met zoo dik ys bedekt waeren, dat'er menschen met peirden en gelaeden wagens overtrokken. Daer naer 't ys met den dooy brekende; heeft op verscheyde plaetsen groote schaede veroorzaekt.

 

Anno 823. Geduerende byna heel dit jaer, wierd dit land en Vrankryk door menigvuldige rampen geplaegd, te weten door aerdbevinge en onweders, de welke menschen, beesten, huyzen en geheele dorpen vernielde, ook door swaere haegel-vlaegen, die de veldvrugten pletterden, waer door groote schaersheyd veroorzaekt wierd, uyt welke groote ziekten ontstonden, die veel volk weg-sleepten. Den zomer was zeer droog, waer naer volgde eenen harden winter, durende met veel sneeuw van 20 october tot 5 mey.

 

Anno 847. Dit jaer, op 17 september, heeft het dusdanig beginnen te vriezen, dat men aengeteekend vind, dat het ys in 24 uren tyds ontrent twee voeten dik wierd. 's Anderendags ontrent den avond wierd de logt overdekt en in den nagt sneeuwde het zoo sterk, dat den sneeuw een half mans lengde dik lag, 't gonne zes dagen duerde, waer op eenen schielyken dooy volgde.

 

Anno 854. Voelde men eene aerdbeving, die vyf dagen en nagten met tusschenpoozen duerde en veel gebouwen nederwierp. Ontrent deze jaeren wierden tot Cortryk gemunt een soort van geldspetien, bekend onder den naem van zilvere deniers, waer van er nog zommige in de munt-kabinetten bewaerd worden, zy hebben langs d'een zyde het letter teekend van den koning Carel, en rond 't zelve GRATIA DEI REX, op de agterkant is 'er een kruys, rond 't welk den naem van onze stad CURTRIACO staet, tot teekend dat de zelve aldaer geslaegen zyn, hunne weerde zoude tegenwoordig wezen, ontrent zes fransche stuyvers en half, ofte een plaquet van ons geld.

 

Anno 859. Na dat de winters geduerende eenige jaeren zoo zagt waeren geweest, dat men geen ys gezien hadde, kwam dezen nu te voorschyn met eenen zeer fellen vorst en bytende koude.

 

Anno 864. Den koning bevestigde Boudewyn in de bestieringe van zyne landen, en gaf hem de zelve als een erfagtig graefschap, leenroerig van de Fransche kroone, vermeerderende deszelfs uytgestrektheyd met alle 't gonne gelegen tusschen de rivieren de Somme, de Maese, de Schelde en de zee, waer door dit alles, by zommige schryvers, den naem van Vlaenderen bekwam. Ten zelven jaere gevoelde men eenen harden winter en langduerige koude, waer uyt eenen scherpen hongersnood volgde.

 

Anno 874. Den winter was lang en zeer streng, met zoo menigvuldigen sneeuw, dat men noyt diergelyks gezien had. Van den 1 november tot half maerte wierd alles door den vorst en den sneeuw bedorven, zelfs veel menschen vervrozen. Den zomer volgde daer op met eenen brandende hitte en geduerige droogte, zoo dat de zaey-vrugten en gras ganschelyk bedierven, en zeer weynig graenen en hooy konde opgebragt worden; te meer om dat in Vlaenderen en 't nabuerig Vrankryk 't meerendeel der weynige groente, die door de zonne niet verzengd was, opgeëten wierd door een menigte springhanen van eenen buyten gewoone groote.

 

Dit gedierte dweers door 't land de zeekusten genaederd zynde, wierd door eenen straffen zuyd-wind zeewaerts ingedreven en versmoord; maer den vloed de doode rompen weder op 't strange smytende, die aldaer door d'hitte der zonne verrot wierden, heeft dit de logt dusdaenig bedorven, dat daer uyt eene ziekte ontstaan is, de welke tot verre landen is doorgedrongen en, gevoegd met den hongersnood, veele menschen heeft weggesleept.

 

Anno 879. Onzen jongen koning, Lodewyk den stamelaer, maer korten tyd den troon bezeten hebbende, stierf (ook niet zonder vermoeden van vergift) den 10 April te Compiegne. En 't schynd dat wy ook ontrent dien tyd ook verloren hebben den graeve Boudewyn den yzeren, den welke begraeven wierd te Sithin (nu St. Omaers) in d'Abdye van St. Bertin. Boudewyn de Kale, volgde zynen vader op in 't graefschap van Vlaenderen, maer ontrent 18 jaeren oude zynde, zoo dat hy door zyne jongheyd niet bekwaem was, om zyne landen wel te verdedigen tegen de Noordmannen, de welke deze met eene groote magt kwaemen aenranden.

 

Twee magtige legers van Noordmannen deden dan in den zomer eene landinge op twee plaetzen onzer kusten, te weten aen de Gendsche haeve en aen den mond der riviere de Somme. Terouaenen, d'hoofdstad der Morinnen, wierd door hun verbrand, 't Menapische, waer onder zig Cortryk bevond, wierd verwoest, als ook 't Brabandsche.

 

In de maend november naemen deze barbaeren hun winter-kwartier in, en rond d'Abdye van St. Baefs tot Gend, welke stad alsdan de Brabandsche grensplaets langs deze zyde was. In de lente van 't volgende jaer, trokken die Noordmannen van Gend op Doornyk, 't gonne zy, zoo 't schynt, dan vrugteloos aengetast hebben, dog alle de abdyen, ontrent de Schelde gelegen, hebben zy beroofd en verbrand. Zy breydden hunne verwoestingen uyt door het Koolbranders-woud tot aen de riviere de Sambre; maer wierden door de Koning van Saxen aldaer gestut, en bij Thuin een volkomen nederlaeg toegebragt.

 

't Overschot van die barbaeren, door geval, uyt dien slag ontsnapt, op Vlaenderen te rug wykende, ontmoette onder weg twee kleene Fransche legerbenden, de welke door hun verslaegen worden. Naer dat zy de Menapiërs en de Sueven, die hier omstreeks woonden, gansch uytgeroeyd hadden, versterkten zy wederom Cortryk, alwaer zy den winter, die dit jaer lang en streng was, doorbragten, ondertusschen geduerende uytloopen doende, en verwoestende Haerelbeke, Deynze, Wervick, Comene, Waesten, etc.

 

Anno 881. De lente met een droog weder beginnende, verlieten de Noordmannen hunne legerplaetse te Cortryk, en ernaemen hunne verwoestingen. Een steert-sterre, de welke ontrent dezen tyd gezien wierd, boezemde 't gevlugte volk de vreeze in, van nog langdueriger aenstaende rampen, en inderdaet, de Noordmannen, na de verwoestinge van Doornyk, trokken op Ypre, 't gonne alsdan nog maer een kasteel was, 't welk in den winter, door de aldaer rond liggende bosschen en morasschen, niet konde genaedert worden, en nu ook met de kerke van St. Maertens en omliggende woonsteden verbrand wierd.

 

Van daer wendden zig die Barbaren langs Meessen en Poperinghe na Vuerne, dat nog maer onlangs door wylent den graeve Boudewyn den Yseren met vestingen versterkt, en door de Graevinne Judith met d'Abdye van den H. Nicolaus verciert was, alle welke plaetsen ook 't vuer en 't sweerd beproefden, zoo als Steenvoorde, Belle, Cassel en andere steden en plaetsen, langs waer die woedene benden optrokken om Atrecht en Cameryk te gaan overmeesteren.

 

Anno 903. Den graeve Boudewyn laet Brugge bemueren, als ook Ypre, St. Omaers en eenige andere steden. Terwylen dat onze landen zoo verdorven hadden gelegen, de inwoonders gedood of verjaegt, de abdyen met hun schriften en boeken verbrand waeren, zoo is daer eenen diepe onwetendheyd uytgesproten, en de geschiedenissen dezer en van de voorige eeuwen ten meerderen deelen verduystert; den godsdienst en kerkelyke regeltugt waeren ook zeer verflauwt en veronagtzaemt.

 

Anno 913. Dit jaer is'er een geweest eenen kouden en langen winter, waer door het graen vervroos, maer wierd door eenen schoonen zomer gevolgd. Anno 921 Veele menschen en gebouwen wierden door den blixem geslaegen, en eene groote droogte heerschte geduerende de maenden july, augustus en september.

 

Anno 927. Naer verscheyde vuerige logt-verschynsels, hebben zwaere ziekten, vermengelt met hoest en kortsen, veel menschen weggesleept. 't Volgende jaer, had men eenen zeer harden winter, waer door veel menschen versteven zyn, en die door 't vervriezen der veld vrugten, eenen grooten hongers nood veroorzaekte.

 

Anno 988. 't Eerste jaer der bestiering van Rosala over haeren zoon Boudewyn, was'er eene zeer groote overstroominge der rivieren; daer naer volgde eenen brandenden zomer, waer uyt eenen hongers nood en zwaere ziekten sprooten, die veele menschen weggesleept hebben. 't Volgende jaer was den lente tyd zoo droog, dat het gezaeyde verstierf. Daer naer hebben overvloedige regens en sneeuw in den herft, andermael het zaeyen belet, dus dat daer uyt wederom gebrek van levens-middelen, en de dood van vele menschen veroorzaekt is.

 

Anno 991. Was ook zeer onvrugtbaer door het koud en nat weder. Het volgend jaer had men eenen fellen winter, die maer laet begonst, te weten op den 17 April, dog duerde tot ontrent Sinxen. Deze zomer was dan zeer heet en droog, gevolgt door eene ziekte onder het rund-vee.

 

Anno 994. Op den 14 october, begon het zeer sterk te vriezen, en op 14 mey waeren de wateren nog met ys bedekt; waer op andermael eenen brandenden zomer volgde, verzeld met groote dierte en ziekten.

 

Anno 999. Eene zeer zwaere aerdbevinge, eene steert-sterre die lange zigtbaer bleef, en een vuerig verschynsel, 't gonne op den 23 december ontrent 9 uren 's avonds als eenen grooten fakkel met een helder ligt uyt de logt scheen te vallen, boezemde aen 't volk veel vreeze in, te meer, om dat zommige al over eenige jaeren voorzeyd hadden, dat de weireld met het begin der elfste eeuwe door 't vuer moest vergaen.

 

Anno 1003. In 't begin van juny en in augustus, geschiede in Vlaenderen groote overstroomingen der rivieren. Twee jaer laeter wierd wederom een vervaerlyke steert-sterre gezien.

 

Anno 1006 of 1008. De peste sleept veel volk weg in deze landen, men vind dat'er 4000 menschen hier tot Cortryk door deze ziekte gestorven zyn, en den hongersnood had korts te vooren ook aen zeer veele het leven benomen, zoo dat de levende by na niet konden de lyken begraeven. Deze ziekte schynd nog eenige jaeren in Vlaenderen gewoed te hebben, en is maer opgehouden, met de dood van den H. Macharius, ardsbisschop van Antiochien, den welken tot Gend op den 10 April 1013 is overleden.

 

Anno 1013. Den 18 november, op den middag, gevoelde men een groote aerdbevinge.

 

Anno 1014. Door een zwaer tempeest op den 28 september, overstroomde de zee vele landen langs de Vlaemsche kusten, en eene steert-sterre vertoonde zigt geduerende vier maenden. Dit werd in 1015 gevolgd door eenen grooten honger-snood en sterfte.

 

Anno 1017. Eene steert-sterre, van buyten gewoone uytgestrektheyd, verschynde geduerende vier maenden.

 

Anno 1022. Den winter was van een onverdraegelyke koude, en den volgenden zomer was het zoo heet, dat'er veel menschen en beesten versmagten.

 

Anno 1026. Wederom eenen fellen winter; op den 6 Juny, zynde Sinxendag, viel'er veel sneeuw, en korts daer naer op volgde eene groote hitte.

 

Anno 1030. Dit jaer wierd eerst geboden den Aller-zielendag te vieren, door 't toedoen van Odilo, Abt van Clugny, die 't zelve reeds van 't jaer 998 in de kloosters van zyne vergaederinge had ingebragt.

 

Anno 1033. Den 29 juny, geschiede er ontrent den middag eenen wonderlyken zon-eclips, die groote vreeze onder 't volk veroorzaekte.

 

Anno 1037. Was 't eenen barren en droogen zomer en in 1041 had men wederom eenen hongersnood, of groote schaersheyd van levens middelen, die men schryft zeven jaeren geduert te hebben. Den 3 november 1042 was het een vreezelyk tempeest en storm, waer door groote overstroomingen, bezonderlyk in west-Vlaenderen geschieden.

 

Anno 1048. Dit jaer is'er zoo veel sneeuw gevallen, dat de takken der boomen schuerden. Anno 1062. Vlaenderen word geweld met eenen grooten hongersnood, waer door veel menschen van gebrek sterven. Anno 1070. Den 6 july wierd de H. Godelieve door twee van haere knegten, op bevel van haeren man, by Gistel, verworgt.

 

Anno 1076. Was het eenen harden winter, den vorst begon van den 1 november tot den 14 february; veele menschen stierven zoo door koude als gebrek.

 

Anno 1080. Den 27 Maerte, na den middernagt, gevoelde men eene schrikkelyke aerdbevinge.

 

Anno 1086. De Graevinne Richildis, weduwe van onzen graeve Boudewyn van Mons, overlyd den 15 maerte, en korts daer naer word Vlaenderen zeer geplaegd met aerdbevingen, tempeest van wind, overvloed van wateren en hongersnood; bezonderlyk den 2 november was er eene zeer zwaere aerdbevinge en storm.

 

Anno 1087. Vlaenderen wierd dit jaer ook zeer geplaegd met een aerdbevinge, stormwinden en overstroomingen, gevolgd door eene sterfte onder de visschen. Op den 30 Ougst 1088 wierd in de locht een vuerig verschynzel gezien, 't gonne door 't volk vergeleken wierd aen eene draeke, wyd ende breed vlammen uytwerpende.

 

Korte tyd daer na, zyn vele menschen door eene vreezelyke ziekte ofte soort van peste overvallen geweest, de welke men 't Heylig Vuer noemde. Anno 1092. Dit zelve jaer is'er eene scherpe en langduerige koude geweest, vermengelt met vele onstuymige winden, waer na andermael zeer gewoed heeft die vreezelyke ziekte, 't H. Vuer, de welke nu meer ende meer toenemende, een groot getal menschen heeft omgebragt.

 

Die van deze ziekte bevangen waeren, hadden boven hunne onverdraegelyke pynen een grouwzaeme leelykheyd, want zommigen wierden tot op de beenden uytgemergelt, aen aendere vielen de besmette litmaeten af, zwart zynde als gebrande kolen. Nauwelyks waeren eenige huysen van die ziekte bevryd, en 't gonne de meeste droefheyd veroorzaekte, was dat'er geene geneesmiddels konden uytgevonden worden om aen dit kwaed te wederstaen; zulks dat tot Godt alleen den toevlugt te nemen was.

 

Nergens bekwaemen de kranke beteren troost als te Doornyk, alwaer zeer vele door de voorspraek der H. Moeder Gods, wiens beeld in de cathedraele kerke geëerd word, genezen wierde; waer door den toeloop tot deze stad zoo groot was, dat de poorten daer dag ende nagt moesten open blyven. Ter dezer gelegentheyd heeft den bisschop Radborus, den jaerlykschen ommegank ofte processie op den dag der H. Kruys-verheffinge ingesteld.

 

Anno 1093. Op eenen vrydag 23 September, geschiede'er eenen zeer grooten centraelen Zon-Eclips, zoo dat men van ten een ure na middag tot den zes uren in volle duysternissen was. Den 10 (of 12) der volgende maend October, stierf subiet onzen Graeve Robert de Vrieze op zyn Kasteel te Wynendale (of volgens andere te Cassel). Robert den jongen, bygenaemt van Jeruzalem volgde zynen vader op in 't graefschap van Vlaenderen.

 

Anno 1094. Den 15 october, begon het hier te lande overvloedig te regenen, 't gonne aldus duerde tot in de maend april, waer uyt zwaere ziekten gesproten zyn, gevolgd door hongersnood, de welke zeer vele menschen uyt 't leven hebben gerukt.

 

Het H. Vuer nog meer en meer woedende, schynd het in het jaer 1095, dat de H. Maegd Maria, eene miraculeuse keerse, tot Atrecht, aen twee speellieden en den bisschop Lambertus gebragt heeft, waer door zeer vele zieken hunne genezinge hebben bekomen. Van d'afdruplingen van die voormelde keerse zijn'er verscheyde andere keersen gemaekt, waer door Godt ook menige genezingen heeft laeten geschieden.

 

Anno 1097. Een steert-sterre verschynd in den westen geduerende de geheele eerste weke van october. Door de langduerige regens wierd 't zaeyen in den herfst verhindert, waer door eene groote schaersheyd van veld-vrugten is gesproten, en eenen dusdaenigen hongersnood, dat'er veel schaemele lieden van gebrek stierven.

 

Anno 1098. Den bisschop Radbodus, beschuldigt zynde van simonie, doet in eene kerkvergaederinge voor den legaet van den Paus, den eed van daer aen niet pligtig te wezen, den welken schynd valsch geweest te zyn, en weynigen tyd daer naer is hy te Brugge door eene haestige dood uyt 't leven gerukt.

 

Anno 1099. Den 27 September, scheen de locht s'nagts gansch vlammende door een noorder licht (ofte aurore boreale) daer naer is ontstaen eene hevige vee-pest, misschien veroorzaekt door de menigvuldige regens die andermael de vrugten des velds bedierven.

 

Anno 1103. Een groote steert-sterre blyft haer in de locht vertoonen geduerende de gantsche maend van januarius. Den 2 februarius van 1106, wierd de morgen-sterre ofte planeet Venus in vollen dage gezien op weynigen afstand van de zonne, ook is'er geduerende heel deze maand een steert-sterre verschenen.

 

Anno 1110. In de maend juny vertoonde zig eene comete ofte dwael-sterre, welkers steert zig uytstrekte na den oosten. Op den 4 december, heeft begonst eenen harden vorst, verzeld van menigvuldigen sneeuw, waer door veel volk van koude stierf, 't gonne duerde tot den 12 maerte van 't volgende jaer.

 

Anno 1112. In de maend mey, heeft een kwaede logt de graenen te velde en de boom-gewassen bedorven, zoo dat den ougst mislukt en geheele bosschen verdort zyn, waer op volgden swaere en langduerige ziekten, buykloop en sterfte. Op 23 April 1114, is'er zoo veel sneeuw gevallen dat de takken der boomen scheurden.

 

Anno 1118. Op den 3 of 25 january, geschiede'er een zwaere aerd-bevinge, die tusschen den dag en nagt zig tweemael dede voelen, en overgroote schaede veroorzaekte. Den 11 ougst van 1124, wierd geheel ons land ontrent den middag onverwagts met eene diepe duysternisse overdekt door eenen centraelen ofte vollen zon-eclips. En gelyk de menschen alsdan in eene groote onwetenheyd waeren, wegens de oorzaeken van die verschynzelen, hebben zy dit als eenen voorbode aenzien van eenen alderstrengsten en langduerigen winter die'er op gevolgt heeft, waer door menige menschen en beesten om 't leven gebragt zyn, zelfs heeft men onder d'hooy-schelven een groot getal paelingen of slangen gevonden, die'er zig tegen de koude verschuyld hadden en dies niet tegenstaende versteven waeren.

 

Anno 1125. 'T was ook eerst in den maend mey dat de fruytboomen hebben begonst te bloeyen, en 't gonne gezaeyd was, is ten deelen door den vorst en 't overig door de langduerige daer op gevolgde regens bedorven; zoo dat'er eenen swaeren hongersnood, gepaerd met vele ziekten is gevolgd, die 't volgende jaer heeft geduerd, 't gonne 't volk wederom heeft toegeschreven aen eene zonne-verduystering die den 26 van December ontrent den twee uren naer middag geschiede, en waer by de zelve maer een rood-verwigen ring vertoonde.

 

Den goeden graeve tragtede door alle mogelyke middelen zyne onderdaenen te helpen: hij verbood op lyfstraffe van bier te brouwen, en beval alle de honden dood te slaen, ook alle de graenen die zig op de zolders en in de schueren bevonden voor eenen taemelyken prys uyt te meten; insgelyks dat d'helft der landen met erweten en boonen moesten bezaeyd worden, om dat die veld-vrugten eerder tot rypdom komen als de koorens.

 

Van zynen kant deelde hy overvloedige aelmoessen uyt, zoo in geld, brood als kleederen. Ondertusschen, dewyl in diergelyke tyden de booze zig van de rampen des volks bedienen om 't zelve te onderdrukken ofte hunne kwaede inzigten uyt-te-werken, heeft onzen graeve ook alles ingespannen om die kwaedwillige te beteugelen: hy dwong de graen-koopers hunne zolders te openen; dog mits onder de zelve eenige schynen geweest te zyn van 't maegschap van Bertulphus, proost van St. Donaes te Brugge, en dat den graeve het kasteel van Burchaerd, neve van den gezeyden proost, 't welk voor eene schuylplaets zynder rooveryen diende.

 

Op 28 February van 1127 hadde den Graef deze schuylplaets doen verdelgen, en zelfs nae Brugge gekomen om nauwkeurig onderzoek te doen van de bedrevene geweldenaeryen, dreygende de pligtige strengelyk te straffen. Zoo heeft den proost met vyf andere van zyne naestbestaenden, onder de welke was Willem van Wervyck, om dit te voorkomen, een t'zaemenzweeringe gemaekt, en vastgesteld den graeve, zonder uytstel, te vermoorden, 't gonne inderdaed den 2 maerte 's morgens vroeg in de boven-kerke van St. Donaes uytgewerkt wierd. De tydinge van de dood van den graeve wierd op den eygen dag tot ontrent dertig uren verre verspreyd.

 

Anno 1128. In 't begin van deze maend was het een zeer aengenaem weder; maer ontrent d'helft der zelve is dit schlielyk verandert in eene zwaere koude en vorst, verzeld door vele regen en sneeuw, waer op eene groote sterfte gevolgt is onder 't vee, die voor alsdan nogtans niet lang schynd geduert te hebben. Op 't laetste van september is'er onverwagts eenen straffen vorst op gekomen, door den welken alle de wyn-druyven en groensels vervrozen zyn, en die 't zonderling uytwerkzel had, dat de waters ofte ys in de rivieren en gragten een rood-verwig couleur aennamen.

 

Deze koude heeft geduerd tot in 't begin van january 1129, wanneer eenen schielyken doey veel schaede veroorzaekt heeft door d'overstroomingen; waer op is gevolgd eene groote sterfte onder 't vee, en daer naer eene pestilentieele ziekte onder het volk, zelfs dat het H. Vuer weder heeft verschenen en eene menigte menschen weggesleept.

 

Anno 1133. Op den 2 ougst s'middags, heeft eenen vollen zon-eclips de logt geduerende ontrent eene halve ure zoodaenig verduystert, dat men de sterren zag blinken: en 't volgende jaer hadde men zoo eene groote langduerige droogte, dat de landslieden maer zeer weynig haver, geerste en groensels hebben konnen opdoen. Ook ten dezen jaere zoude den H. Bernardus de kruysvaert in Vlaenderen gepredikt hebben.

 

Anno 1136: een afgrijselijk tempeest in Vlaanderen

 

Anno 1136. Na eenen zon-eclips den 1 juny, hadde men alhier op den 28 October zoo een afgryzelyk tempeest van donder, blixem, regen en wind, dat 't scheen dat de wereld zoude vergaen hebben. Veel torens en gebauwen wierden omgesmeten, en de zee in veel plaetsen van Vlaenderen, Zeeland en Holland stroomde over, waer door overgroote schaede geschiede, en eene menigte menschen versmoorden.

 

Anno 1137. Dit wierd gevolgd van eene ongemeene droogte, die bezonderlyk met byna dagelyksche onweders, duerde van de maend maerte tot in september, 't gonne een zeer groot gebrek aen water baerde, door dies alle de putten, beken en zelfs eenige rivieren uytdroogden en aldus ontrent de twee jaeren in dien staet bleeven.

 

Anno 1139. Naer eene langduerige droogte van ontrent twee jaeren, waer door de aerde als versteent was, hebben de beken ende rivieren schielyk beginnen te swellen ende zoo veel water te geven, dat zy de meerschen overstroomen; dog dit belette den hongersnood niet, die, ontrent twaelf jaeren duerende, zeer veel volk wegsleepte. Den 20 maerte van 1140, by een helder weder, wierd de zon in den namiddag door eenen vollen eclips verduystert en als met een donker dekzel overtrokken.

 

Anno 1141. Was 't eenen straffen winter, waer door velen menschen van koude stierven, en vele swaere ziekten uyt volgden. In de jaeren 1142 en 1143 was den winter wederom zeer fel en streng, zoo dat'er geen gedagtenis was dat'er oyt straffer gevoeld was geweest. Hy was verzeld van overvloedigen sneeuw, waer door den dooy groote overstroomingen veroorzaekte, die veel schaede aen de bezaeyde landen toebragt, waer uyt eene groote schaersheyd van levensmiddelen is gesproten, de welke wel thien of twaelf jaeren heeft gedeurt. Uyt de overgroote vogtigheyd en staende water zullen dan ook voorts gekomen zyn de menigte van vliegen die dit jaer met geheele heyr-legers de volkeren hebben geplaegt, 't gonne van eene sterfte onder de menschen en beesten gevolgt wierd. En om de rampen nog te verswaeren, kreeg men nog veel hevige en schaedelyke storm-winden.

 

Anno 1144. Dit jaer was wederom zeer rampspoedig door de menigvuldige regens, dog meest door de storm-winden, die veel gebouwen en boomen omwierpen en in geheel Vlaenderen de veld-vrugten neder sloegen. Den regen belette ook de graenen voor de maend september tot rypdom te komen, 't welk het gebrek die men reeds had van levens-middelen, nog verdobbelde; zoo dat den hongers-nood meer en meer toenam, en dat men aengeteekend vind dat de gonne die tot alsdan de noodlydende hadden konnen ter hulpe komen, zelfs bystand moesten zoeken.

 

Anno 1146. In dit en in het volgende jaer praemde den hongersnood onze landen nog zeer streng. De witte tarwe konde men schier koopen tot twintig schellingen den avot. Den rogge gold tot thien schellingen. De geestelyke predikten om het volk tot boetveirdigheyd aen te wakkeren. Verscheyde menschen, daer door beweegd, naemen de kruysvaerd aen, die den H. Bernardus met overgrooten iver in Vrankryk verkondigde. Den 27 October, zynde eenen zondag, wierd 't volk alhier met eenen grooten schrik bevangen, door eenen centralen eclips, die van ontrent den middag tot ontrent den avond duerde, en de zonne zeer bloedverwig dede schynen en eene nare duysternisse veroorzaekte.

 

Anno 1148. In den voor-zomer van dit jaer hadde men geduerende vier naervolgende dagen geweldige storm-winden uyt den noorden, gevolgt door eene schrikkelyk onweder, waer door groote schaede veroorzaekt wierd. In 1150 was de winter zoo fel dat de zee tot zeer verre van 't strand bevroos, en dat de vogelen dood uyt de locht vielen. Den meerderen deel der honing-byen wierden uytgeroeyt; peerden en koeyen bevroozen op de stallen, en vele menschen door de bytende koude bevangen, vielen dood op de straeten. Alle het voeder voor de beesten en 't meerder deel der veld-vrugten wierd door dien vorst vernietigd, 't welk eene algemeene dierte veroorzaekte. Men bevind dat tot Brugge de tarwe verkogt wierd tot dertig schellingen de maete, 't gonne alsdan eenen geheelen rykdom gerekend wierd.

 

Anno 1151 bleef het weder zeer koud en regenagtig en den hongersnood swaer; den oogst was zeer laet. Vele menschen stierven door gebrek en door de daer uyt gesprotene ziekten.

 

Anno 1153. Eene grouwelyken hagel bragt veel schaede toe aen de aerd-gewassen, daer-en-boven was het zulk eenen heeten zomer, dat geheele boschagien daer door verdorden. Een jaer later had men wederom eene volle-zon-verduystering, ook veel onweder van donder, blixem, haegel, en dusdaenige plas-regens, dat men van diergelyke noyt gehoort heeft.

 

Anno 1157. Men wierd dan ook geplaegt door eenen dorren en droogen zomer met daer uytgesprotene besmettelyke ziekten, te meer om dat in 't naer-jaer langduerige regens vielen, die al 't gezaeyde bedierven. Op den 5 september wierden door de weder-kaetsing der straelen op zommige wolken, als dry zonnen in de log gezien. 't Volgende jaer bleeven de besmettelyke ziekten nog voorts dueren.

 

Anno 1159. Den 16 february onstond er alhier eenen storm die, huysen en boomen ter neder smeet, het water wies dier door in Vlaenderen zoo hoog, dat'er verscheyde menschen en beesten verdronken. Ondertusschen wierd men met grooten hongers-nood geplaegt: het bier-brouwen wierd verboden, en door een bevel moesten alle de honden gedood worden, om dat het brood die zy verslonden aen de menschen zeer noodig was.

 

Anno 1165. In dit jaer was'er nog eene groote dierte en hongersnood, die nog eenige jaeren deurde. Ten jaere 1167 was'er in zommige plaetsen zoo eenen overvloedigen wynougst, dat'er eenige hun kalk mede besloegen. Op den 9 november 1170, zynde den dag van 't overlyden van Baudewyn, graeve van Henegouwe, heeft men alhier eenen fellen storm-wind onderstaen, die alom groote schaede veroorzaekt heeft.

 

Anno 1173. Den winter was dit jaer zoo zagt, dat de boomen en gewassen bloeyden voor den lente-tyd, en men vind aengeteekend, dat de vogels op zommige plaetsen in february reeds eyers hadden, dog daer naer heerschten vele ziekten, waer door veele menschen stierven. In de maend december veroorzaekten de koude en het ongestaedig weder eene slegte zoort van vallingen vermengt met kwaeden hoest, die nog eene menigte menschen nae 't graf sleepte: 't overig van den winter was zeer straf, dog byna zonder sneew.

 

Anno 1175. In dezen zomer wierden de veldvrugten door de menigvuldige regens zeer beschaedigt en den ougst veragterd. Ontrent kerstdag viel'er wederom zoo veel water, dat de Leye onvoorziens 's nagts zoo hoog opswol, dat sy alle de leege landen overstroomde, waer door veel menschen en vee verdronken, veel meuren en gebouwen omgesmeten en eene menigte van goederen weggespoelt wierden. Daer naer is'er eenen grooten hongersnood gerezen, en waer 't dat eenige edellieden en de oversten der abdyen door mildaedige uytdeelinge van brood aen de noodlydende niet ter hulp gekomen hadden, een groot getal van volk zoude van gebrek vergaen hebben; dog dit wierd 't volgende jaer door eenen overvloedigen ougst vergoed.

 

Anno 1177. Dien zomer was buytengewoonelyk heet en droog, dog zeer vrugtbaer in graenen. Geduerende den herft heeft men onophoudelyk regen gehad, die alle de druyven bedierf, waer door eenen ongezonden wyn voorts kwam, die in Vlaenderen veel volk wegsleepte. Den winter was ook van den beginne af zeer slegt door de groote vogtigheyd en felle winden, byzonderlyk geduerende den nagt van den 29 november, wanneer eenen zuyd-westerschen orkaen groote schaede veroorzaekte.

 

Anno 1178. Ontrent 't eynde van january is'er zoo overvloedige sneeuw gevallen, dat die schielyk aen 't dooyen geraekt zynde, eenen grooten vloed veroorzaekte en water-molens, huysen en boomen weg sleepte. Den zomer was niet min schaedelyk, vermits hy zeer droog en niet zeer warm was geweest tot den 3 july; alsdan hebben de geduerige regens tot laesten december toe het aerderyk zoo bevogtigd, dat de landslieden nouwelyks konden het hooy opdoen, den ougst maeyen ofte de landen bezaeyen. Op den 16 september hadde men wederom eenen vollen zon-eclips.

 

Anno 1179. 'T voorgaende jaer nouwelyks slegt geëyndigt zynde, begonst dit jaer niet beter, want met de tweede weke van january viel'er sneeuw in overvloed, daer op volgde eenen alderhardsten vorst, die tot half february deurde; het vervolg van die maend gelyk ook maerte en april waeren zeer koud door eenen aenhoudenden en scherpen oosterschen wind, waer door een groot gebrek van voeder voor het vee voortskwam, zoo dat het hooy en strooy die men in de voorgaende jaeren voor dry deniers had konnen koopen, nu dry schellingen moest gelden, waer door eene sterfte onder de koey-beesten en schaepen is gevolgd. Den ougst van 't winter-kooren is byna gansch mislukt, dog de haver en marsche graenen hebben dit overvloedig vergoed, te meer om dat het weder tot 3 october zeer schoon en warm bleef.

 

Anno 1181. Dit jaer sneeuwde 't zoodaenig, dat de boeren-huysen byna overdekt gerogten, en dat de wegen daer door alle gestopt wierden. Den sneeuw alsdan aen 't smilten geraekende, scheenen de leege landen als eene opene zee te wezen. Den 19 december waeyde 't zeer fel uyt den noord-westen, 't gonne dry dagen duerde, waer door men voor 't winter-kooren vreesde, dog den 31 kreeg men eenen zuyd-oost wind, die 't land in 't kort droog maekte en waer door de graenen behouden bleeven.

 

Anno 1187. Den winter was buyten gewoon zagt. In january zag men boomen bloeyen, en op het leste van mey wierden zommige graenen gemaeyt. In 1188 was den winter niet straf geweest, dog met de maend maerte is'er eene onverdraegelyke koude begonst, die veel kwaed aen de menschen, gedierten en veld-vrugten toebragt. De zelve duerde geheel april en tot half mey; alle de wyngaerden vervroozen, en verscheyde zoorten van graenen wierden door den yssel vernietigd.

 

Anno 1192. Op den 15 January, wierd 's nagts een vuerig en vreezelyk verschynzel in de locht gezien, ende korts daer naer begon de pestilentiele ziekte, genaemt 't Heylig Vuer, andermael te woeden, waerom in 't bisdom van Doornyk en elders aen 't volk geboden wierd 's vrydags te vasten.

 

Anno 1195. Dit jaer was rampspoedig, want binnen de maenden january, february, april, ougst, september en october, hadde men geduerige regens. Op den 10 october was'er zoo eenen fellen stormwind, dat'er niet alleen veel boomen uyt den grond gerukt, maer ook zeer veel torens ende gebouwen nedergesmeten wierden en verscheyde menschen verongelukten, waer op eenen grooten hongersnood is gevolgd, zoo dat de terwe de welke te vooren maer vier of vyf schellingen verkogt wierd dan veertig of vijftig koste, en zelfs wegens de schaersheyd nog niet wel krygelyk was.

 

Aldus was het even gesteld met alle andere eetwaeren, dus dat veel volk zig moeste behelpen met ongewoone kruyden of wortels, vuyligheden en schadelyke gediertens, en 't gonne de wanhoop nog vermeerderde, was dat 't gezaeyde mislukte en dat ontrent den volgenden ougst-tyd door den harden wind het te velde zynde kooren uyt zyne airen geslegen wierd; waer door 't aenhoudende gebrek van levensmiddelen en de daer uytspruytende sterfte onder de menschen bleef dueren.

 

Anno 1201. Den winter was zeer hard, in de lente had men veel regen en groote hagel-vlaegen, waer door veele vrugten, zelfs menschen en vee zeer beschaedigt wierden. In de meymaend wierd'er een aerdbeving gevoeld, en geduerende den zomer, die heet en droog was, bleef de dierte en de besmettelyke ziekten aenhouden.

 

Het jaer 1203 is geeyndigt met eenen fellen winter, vervoegd met veel sneeuw en byzondere hooge watervloeden. Van 't eynde van january 1206 tot in de maend mey, was het eene groote droogte en bynae zoo warm als in den zomer.

 

Anno 1214. Eene besmettelyke ziekte, 't gewoonelyk gevolg van den oorlog, sleepte op 't eynde van dit jaer veel menschen weg; en eene groote overstroominge der zee, brand en ongelukken in verscheyde plaetsen, vermeerderden nog de rampen van ons bedroefd vaderland, alwaer behalven eenige steden, alles verwoest was; dog den wapen-stilstand, de onvermoeyde werkzaemheyd der Vlaemingen, en de zagte regeering onzer graevinne, hebben alles allengskens in korte jaeren hersteld. Op den 24 july 1218, ontrent 5 uren 's morgens, wierd de zon door eenen centralen eclips geheel verduysterd.

 

Anno 1220. Den 16 january, had men alhier eenen zeer sterken storm-wind uyt den zuyd-westen, waer door groote schaede veroorzaekt wierd; men gevoelde ook eenige aerdbevinge. In 't begin van de maend July 1223 is'er eene steertsterre verschenen.

 

Anno 1224. In den ougst tyd, hebben menigvuldige regens 't graen en strooy zoodaenig bedorven, dat'er hongersnood met de ziekten die'er uyt spruyten gevolgd is. Ten jaere 1225 is den winter zeer streng geweest van Allerheyligen tot half april; en door den overvloedigen sneeuw waer op eenen fellen vorst volgde, zyn meest alle de wyngaerden en de bieën vervrozen. De graenen bleeven nogtans aen goeden prys, van den ougst af tot 't eerste van february, wanneer zy van alsdan tot den lesten april veel zyn gediert.

 

Anno 1233. Op Paesch-avond kreeg men alhier zoo eenen harden vorst, dat alle de wortelen en koorens vervrozen wierden, waer door eene groote schaersheyd van levens-middelen is veroorzaekt. De menschen alhier te lande zyn geplaegd geweest door eene groote menigte muysen; dog deze wierden in 1234 bynae uytgeroeyd door eenen zeer strengen winter, op den welken volgde eenen heeten zomer, verzeld met dieren tyd en behaelyke ziekten.

 

Op den 1 January van 1240 heeft het zoo straf gevrozen, dat wederom alle de veldvrugten daer door verdorven wierden. Men hadde in ten jaere 1241 een zeer groote droogte, beginnende van den zondag naer Sinxen tot den dag van H. Kruysverheffing in september, wanneer het begon te regenen. Veele menschen wierden met groote pynen in d'oogen gekweld, en de wynen waeren dit jaer zoo kloek, dat men die niet wel zonder water konde drinken.

 

Anno 1243. Op den 6 october, had men zoo eenen grooten zon-eclips, dat de duysternis 't land overdekte van 6 tot 9 ueren voormiddag. Den winter was dit jaer zoo streng en verzeld met zoo veel sneeuw, dat den dooy de velden overwaetert bleeven, waer uyt eene groote schaersheyd van levens-middelen is gesproten.

 

Anno 1248. Eene aerdbevinge heeft onze landsgenoten zeer verschrikt, en in andere landen veel schaede veroorzaekt. Den winter van 1250 was zeer streng, dog niet langduerig.

 

Den zomer van 1253 was dor en droog, 't welk eene dierte veroorzaekte; den herfst was zeer nat: hier op volge eenen kouden winter, veel sneeuw en hooge watervloeden. Anno

 

Anno 1257. Dit jaer heeft het gevrozen tot in de maend mey; dog den zomer was schoon en vrugtbaer.

 

Anno 1259. Dit jaer had men schier geenen winter, en in de maenden december, january en february, was het zoo warm als in juny, waer door pestilentiele ziekten ontstonden, die veel volk wegnaemen; maer wierden gedempt door het volgende winter-saysoen, dat redelyk streng, maer niet langduerig was. Dit wierd gevolgd van eenen zoo vrutgbaeren zomer, dat een schepel graen maer 3 stuyvers koste; dus dat veel landslieden hunne graenen in de rivieren storteden, 't welk door Godt met een onvrugtbaerheyd en hongersnood van verscheyde jaeren gestraft wierd.

 

Anno 1264. Eene steert-ster van eene uytneemende groote en klaerte, de welke in den oosten opklimmende haeren steert tot den zuyden uytstrekte, heeft meer als vier maenden zigtbaer geweest. Men heeft bemerkt dat wanneer zy eerst haer vertoonde, den Paus heeft beginnen ziek te worden, en dat zy verdwenen is den zelven nagt wanneer zynen opvolger wierd benaemt. In dit jaer begonst eene zekere vremde ziekte te heerschen, die men den naem van Miellée gaf, en te vooren nooyt gekent was geweest, waer af veel menschen stierven, als ook veel vee.

 

Anno 1266. Eene elle lynwaed voor hemden koste alsdan 16 denier: 12 deniers maekten een groote tournois, de welke nu weerdig zoude zyn 89 centimen, of 9 stuyvers 9 3/5 deniers vlaemsch courant: dus zoude die elle lynwaet kosten ingevolge het tegenwoordig geld 1 franc 18 centimen, of 13 stuyvers en 4/3 deniers vlaemsch. Den zomer van 1269 was zeer nat, en den overvloed van waters veroorzaekte veel schaede. De geheele maend augusty van 1275, had men eenen gedeurenden regen, ter groote schaede van de lands-lieden, de welke hunne vrugten niet droog in de scheuren konden brengen, en tot zwaere verzugting van veele schaemele menschen, de welke de naervolgende dierte van 't kooren niet magtig waeren te verdraegen.